Sirkadiyen Ritim Nedir?

Sirkadiyen ritim nedir, bu düzende neler etkilidir ve nasıl kontrol edilir?

Sirkadiyen ritim; dünyanın kendi ekseni etrafında yaklaşık 24 saat süren dönüşünün canlılar üzerinde oluşturduğu biyokimyasal, fizyolojik ve davranışsal ritimlerin tekrar edilmesi olarak tanımlanmaktadır. Bu rahatsızlık metabolizma ve beslenme ile birbirine bağlıdır. Sirkadiyen sistemler, merkezi ve perifer olmak üzere iki yapı tarafından kontrol edilmektedir.

Hipotalamusta yer alan merkezi zamanlayıcı suprakiazmatik nükleus (SCN) için ışık en önemli zamanlayıcıdır. Işığın yanı sıra melatonin, sıcaklık, jet-lag ve vardiya değişim durumu da ritmi etkileyen etmenler arasında gösterilebilir. Yanlış sirkadiyen zamanda enerji alımı ile gerçekleşen sirkadiyen bozulma, vücut ağırlığının artışına neden olabilir. Bu durum da beslenme zamanının görülen metabolik bozulmaya neden olan önemli bir faktördür.

Günümüzde vardiyalı ve gece çalışan işçi sayısı artmış durumdadır. Bununla beraber de yanlış zamanda beslenme sıklığı artışı da gözlemlenmektedir. Bu zamanlama sistemi , uyku ve uyanıklık döngüsü, hormon salgısı, kalp damar sağlığı gibi birçok biyolojik olayda önemli bir rol oynar.

Sirkadiyen saat, metabolizmanın ana düzenleyicisidir. Enerji dengesi aynı zamanda metabolik işlemlerin en önemli faktörlerindendir. Enerji dengesizliği birçok hastalıkla yani obezite, diyabet hastalıkları ile ilişkilidir.

Yapılan son araştırmalarda, uzun süreli sirkadiyen bozulmaların erken ölüm, obezite, bozulmuş glukoz toleransı, diyabet, psikiyatrik bozukluklar, anksiyete, depresyon ve kanserin ilerlemesi gibi birçok patolojik durumla ilişkili olduğu gözlemlenmiştir.

Yapılan araştırmalarda, günlük uyku süresinin vücut ağırlığı ve vücut yağ oranı ile yakından ilişkili olduğu belirtilmiştir. Günde 8 saat uyuyanların 5 saat uyuyanlara göre %56 oranında daha fazla yağ kaybettiklerini ortaya koymuştur. Ayrıca günde 5 saatten az uyuyanların, normal uyku süresini tamamlayanlara göre günde ortalama 300 kalori fazla aldığı da bilinmektedir.

Sirkadiyen Ritmi Etkileyen Bazı Faktörler:

Işık: Işık ,SCN’ye direkt etki eder. SCN’de meydana gelen doku hasarı da sirkadiyen ritimde bozulmalara neden olmaktadır.

Sıcaklık: Karaciğer, böbrek, akciğer ve bağ doku gibi dokular sıcaklık değişiminden etkilenirler.

Melatonin Hormonu: Melatonin, gece karanlıkta salgılanan ve uykuyu desteklemeye yardımcı olan bir hormondur. Melatonin salınımı, karanlığın başlangıcından sonra salınmaya başlar (21.00-22.00’de başlar) ve gece boyunca (02.00-03.00) devam eder. Işık başlangıcının ardından keskin bir düşüşe geçer sabah saatlerinde 07.00-09.00 de salınımı son bulmaktadır.

Jet-lag: Zaman farkı bulunan bölgeler arası seyahat olarak tanımlanan jet-lag, biyolojik saati, uyku/uyanıklık döngüsünü olumsuz etkileyebilmektedir. Bozulmuş sirkadiyen ritmin düzeltilmesi için de ulaşılacak yerin zaman dilimine göre beslenme öğünü planı yapılmalı, bol sıvı tüketilmeli ve uçuş esnasında alkol, kafein vs. alımına dikkat edilmelidir.

Vardiya değişim durumu (shift work) : Vücudun aslında dinlenmesi gereken zamanda aktif olarak çalışması sirkadiyen ritmin bozulmasına neden olmaktadır. Gece kalınan nöbetler, rotasyonlu gerçekleşen iş değişimleri, gece işleri bu duruma örnektir. Vardiyalı çalışan bireylerde sindirim problemleri sık görülebilir. Bu yüzden günlük beslenme düzenlerinde posa içeriği yüksek besinler tüketmeye, taze sebze ve meyvelere, ekmek tüketiminde de tam buğday ekmeği veya esmer ekmeklere, pirinç yerine bulgur tüketimine dikkat edilmelidir.

 

No Comments Yet

Leave a Reply

Your email address will not be published.